Paano panatilihing malusog ang baka

Dalawang beses kang nalulugi sa may sakit na baka: una sa gastos sa gamot, at pangalawa sa timbang na hindi niya nadagdag. Sa pagpapataba, kung saan madalas ay ilang kilo lang ang pagitan ng kita at lugi, hindi dagdag-trabaho ang pag-aalaga sa kalusugan ng baka. Ito mismo ang trabaho. Dito natin pag-uusapan kung paano makita agad ang problema, ang mga sakit na madalas tumama sa baka dito sa atin, at ang mga araw-araw na gawi para hindi makapasok ang sakit sa bakahan mo.

Malusog ba o may sakit? Matutong basahin ang baka mo

Ang pinakamagaling mong gamit ay ang sarili mong mata, tuwing umaga at hapon. Kilalanin mo ang normal na kilos ng bawat baka, para mapansin mo agad kapag may nag-iba.

Palatandaan ng malusog na baka

Ayon sa gabay ng Department of Agriculture sa pagpili ng feeder, ang malusog na baka ay:

Alisto at masigla, alam ang nangyayari sa paligid
Malinaw at makintab ang mata
Makinis at makintab ang balahibo
Basa ang nguso
Normal maglakad, hindi pilay

Dagdag pa rito: ang malusog na baka ay kumakain at ngumunguya (nagngangata ng kinain), normal uminom, at normal ang dumi para sa pagkain niya.

Mga dapat ikabahala

Tingnan nang mabuti, at isiping tumawag ng beterinaryo, kung ang baka ay:

Humihiwalay sa grupo, nakayuko, matamlay o mahina
Ayaw kumain o tumigil sa pagngunguya
Magaspang at walang kintab ang balahibo
Pilay o ayaw gumalaw
Tulo nang tulo ang laway, o may sugat o paltos sa bibig, ilong, dila o paa
Lumalaki ang tiyan, lalo na sa kaliwang tagiliran
Nagtatae, maitim ang ihi, mabilis o hirap huminga, o may lagnat
Pumapayat kahit pinapakain naman

Mga karaniwang sakit at problema ng baka sa Pilipinas

Hemorrhagic septicemia (HS o “hemosep”)

Ayon sa mga mananaliksik ng UPLB, ang hemorrhagic septicemia ang pangunahing pumapatay na sakit ng mga ruminant dito sa Pilipinas, lalo na sa baka at kalabaw. Bacteria ang sanhi nito (Pasteurella multocida), at sabi ng World Organisation for Animal Health (WOAH), mabilis at madalas nakamamatay ito. Sa Asya, kadalasang lumalabas ito kapag mainit at maalinsangan, parang panahon ng habagat, kaya dapat mas bantay tayo tuwing tag-ulan.

Mabilis pumatay ang HS, kaya mahalaga ang vaccine. Sabi sa gabay ng DA, dapat nabakunahan na ang feeder bago ipasok sa kulungan ng patabaan. Magtanong sa beterinaryo mo o sa city/municipal agriculture office tungkol sa bakuna laban sa HS sa lugar ninyo.

Bulate at liver fluke (lintang-atay)

Ang bulate sa sikmura at bituka, pati ang liver fluke (fasciolosis), ay tahimik na kumakain sa kita mo. Kain nang kain ang baka pero hindi tumataba nang maayos.

Sa isang pag-aaral ng Visayas State University sa mga kinatay na hayop sa Ormoc City, may liver fluke ang mga 18% ng baka at 59% ng kalabaw.
Ayon sa Philippine Carabao Center, ang fasciolosis ay isa sa mga pangunahing dahilan ng pagbaba ng bilang ng kalabaw at iba pang ruminant.

Kadalasang galing ang liver fluke sa basa at maputik na lugar, kaya mahalaga kung saan nanginginain at umiinom ang baka mo. Ang karaniwang solusyon ay regular na deworming, pero ang tamang gamot at timing ay depende sa lugar ninyo. Puwedeng mag-fecal exam (pagsusuri ng dumi) ang beterinaryo para malaman kung anong bulate talaga ang meron bago gamutin.

Garapata at “tick fever”

Hindi lang istorbo ang garapata. Sa pananaliksik ng Bureau of Animal Industry kasama ang mga taga-Australia, nakita na ang babesiosis at anaplasmosis, na tinatawag na tick fever, ay nasa buong Pilipinas. Mas matibay dito ang mga native na baka, pero nagbabala ang mga mananaliksik na mas tinatamaan ang mga improved o imported na breed, at sa mga ganitong baka, puwedeng malaking lugi at pagkamatay ang dala ng tick fever.

Silipin palagi ang baka kung may garapata, lalo na sa tainga, leeg, tiyan at buntot. Itanong sa beterinaryo kung anong paraan ng pagkontrol ng garapata ang bagay sa baka mo.

Kabag (bloat)

Nangyayari ang kabag kapag na-trap ang hangin sa rumen (ang malaking unang sikmura). Bantayan ang:

Paglaki ng itaas na kaliwang bahagi ng tiyan, ito ang una at pinakamahalagang senyales
Sinisipa ang sariling tiyan, higa-tayo nang higa-tayo
Umuungol, iniuunat ang leeg, hirap huminga

Puwedeng mamatay ang baka sa kabag sa loob lang ng ilang oras, kaya tumawag agad ng beterinaryo. Para maiwasan, dahan-dahan ang pagpapalit ng pakain. Payo ng University of Nebraska: kung ililipat mula damo papuntang pakaing may butil, gawin ito nang unti-unti sa loob ng hindi bababa sa tatlong linggo.

Foot-and-mouth disease (FMD): ito ang hindi natin dapat papasukin

Mula Mayo 2015, napanatili ng Pilipinas ang pagiging FMD-free nang walang bakuna, ayon sa pagkilala ng WOAH. Malaking bagay ito: pinoprotektahan nito ang ating mga kawan at ang kalakalan.

Ayon sa WOAH, ang FMD ay nagdudulot ng lagnat, paltos sa dila, labi, ilong, pagitan ng kuko at sa utong, sobrang paglalaway, at masasakit na sugat kaya napipilay ang hayop. Kumakalat ito sa hangin, sa kontaminadong sasakyan, damit, sapatos at gamit, at sa kontaminadong karne o produktong hayop na ipinakain sa hayop.

Kapag nakakita ka ng paltos sa bibig o paa kasabay ng paglalaway at pagpipilay, huwag ilipat ang kahit isang hayop. I-report agad sa municipal o provincial veterinarian, o sa Bureau of Animal Industry (BAI).

Pagpasok ng bagong baka: quarantine

Karamihan ng sakit, naglalakad papasok sa bakahan, nakasakay sa apat na paa. Bago magdagdag ng bagong baka:

Bumili sa mapagkakatiwalaan, at suriin ang baka gamit ang mga palatandaan ng malusog na baka sa itaas.
Ihiwalay muna ang bagong dating sa dati mong kawan, sa sarili nilang kulungan, may sariling pakain at inumin, sa haba ng panahong ipapayo ng beterinaryo mo.
Bantayan araw-araw habang naka-quarantine.
Bakunahan at i-deworm ayon sa payo ng beterinaryo bago isama sa kawan.
Simulan sila sa damo at kaunting concentrate. Sabi ng DA, kritikal ang unang mga linggo sa patabaan.

Legal na pagbiyahe ng baka

Kailangan ng tamang papeles kapag inililipat ang baka sa ibang lugar, karaniwan ay Veterinary Health Certificate at shipping permit. Ang National Veterinary Quarantine Services Division ng BAI ang nagpo-proseso ng local shipping permit para sa buhay na hayop online, at sinusuri ang mga permit sa mga quarantine checkpoint ng BAI. May ganitong patakaran dahil ang walang kontrol na pagbiyahe ng hayop ang isa sa pinakamabilis na paraan ng pagkalat ng sakit tulad ng FMD. Itanong sa provincial o municipal veterinarian kung ano ang kailangan bago ka bumili o magbenta.

Biosecurity: mga basic na dapat gawin ng bawat bakahan

Ang biosecurity ay simpleng pagpigil sa pagpasok ng sakit, at pagpigil sa pagkalat nito kung sakaling nakapasok.

Limitahan ang bisita. Mas kaunting tao at sasakyan sa kulungan, mas kaunting tsansa ng mikrobyo.
Linisin ang sapatos at gamit. Maglagay ng footbath o hugasan ng bota sa may pasukan.
Ilayo ang sasakyan sa mga baka hangga’t maaari. Puwedeng may dalang sakit ang trak na galing sa ibang farm.
Panatilihing malinis ang kulungan, pakainan at inuman.
Huwag kailanman ipakain sa baka ang tirang karne o kaning-baboy na may karne.
Ihiwalay agad ang may sakit sa malulusog.
Isulat lahat. Itala ang bawat bakuna, deworming, gamutan at pagkamatay.

Iskedyul ng vaccine at deworming

Sadyang hindi kami nagbibigay dito ng tiyak na iskedyul o dosis ng gamot. Ang tamang programa ay depende sa lugar mo, sa panahon, sa kasaysayan ng baka, at sa mga sakit na meron sa paligid. Magtanong sa:

Pribadong beterinaryo mo
City o municipal agriculture office / municipal veterinarian (LGU)
Provincial veterinarian o sa BAI

Laging sundin ang label at ang bilin ng beterinaryo sa dosis at sa withdrawal period (gaano katagal maghihintay pagkatapos gamutin bago ibenta ang baka para katayin).

Kailan dapat tumawag ng beterinaryo

Tumawag agad kapag nakita mo ang:

Biglang pagkamatay ng kahit isang baka
Paltos sa bibig o paa, kasabay ng paglalaway o pagpipilay
Lumalaking kaliwang tiyan (posibleng kabag)
Mataas na lagnat, hirap huminga, o natumba at hindi makatayo
Sabay-sabay na nagkakasakit ang ilang baka
Baka na hindi kumakain nang mahigit isang araw

Kapag may duda, tumawag ka na. Mas mura ang bayad sa beterinaryo kaysa mawalan ng isang baka.

Mga dapat tandaan

Silipin ang baka dalawang beses isang araw; ang malusog ay alisto, malinaw ang mata, makinis ang balahibo at basa ang nguso.
Ang hemorrhagic septicemia, bulate, liver fluke, garapata at kabag ay karaniwang sanhi ng lugi; mas mura ang pag-iwas kaysa paggamot.
FMD-free ang Pilipinas nang walang bakuna. Protektahan ito sa pagsunod sa patakaran sa pagbiyahe ng hayop at agad na pag-report ng kahina-hinalang senyales.
I-quarantine ang bagong baka at sundin ang basic na biosecurity: limitahan ang bisita, linisin ang bota at gamit, ihiwalay ang may sakit.
Kunin ang iskedyul ng vaccine at deworming sa beterinaryo, LGU o BAI, at huwag manghula ng dosis.

Pangkalahatang impormasyon lamang ang gabay na ito. Nagbabago ang presyo, patakaran at programa, at iba-iba ang bawat farm. Kumonsulta sa inyong Municipal Agriculture Office o lisensyadong beterinaryo bago gumawa ng malaking desisyon.

Mga pinagkunan

Susunod na gabay →